← harmenbos.nl

Het bedrijfsongeval van de VVD en de Trumpiaanse chaos die volgde

Door Harmen Bos ·

Op 10 juli 2023 maakte Mark Rutte bekend dat hij stopte.[1] Drie dagen later had de grootste partij van Nederland al een nieuwe leider in beeld.[2] Er kwam geen tegenkandidaat, geen debat en geen ledenstemming.[3] Wat toen werd verkocht als daadkracht, ziet er drie jaar later uit als een bedrijfsongeval met verregaande consequenties voor de politiek, de overheidsfinanciën en onze veiligheid.

Kijk naar hoe het ging. Klaas Dijkhoff bedankte, net als Edith Schippers, Jeanine Hennis en Sophie Hermans.[4] Het partijbestuur droeg unaniem Dilan Yesilgöz voor.[5] De enige andere kandidaat, André Bosman, trok zich binnen een week terug.[6] Het bestuur zegt dat het haar capaciteiten en visie heeft beoordeeld.[7] Maar met wie werd ze vergeleken? Er was niemand. En welke criteria hanteerde het bestuur? D66 en GL-PvdA hadden in 2023 ook maar één kandidaat, maar lieten hun leden in elk geval stemmen.[8] Bij de VVD hadden de leden niets te kiezen.

Bestuurskundige Leo Klinkers wijst er al jaren op: "Voor elk beroep gelden kwaliteitseisen. (…) Maar voor het politieke ambt – het belangrijkste ambt ter wereld – gelden geen eisen."[9] Daarmee staat hij op de schouders van Socrates, die al in de vijfde eeuw voor Christus waarschuwde voor een gebrek aan bekwaamheid in de democratie: niemand zou een stuurman, een bouwmeester of een fluitspeler bij loting kiezen, waarom dan wel de bestuurders van de stad?[10] Bij de VVD van 2023 was er zelfs geen vergelijking, laat staan een toets.

Ze leidde de asielgesprekken waarop Rutte IV strandde.[11] Schoof viel toen Wilders wegliep na onenigheid binnen het kabinet.[12] Het kabinet-Jetten bracht ze deze maand aan de rand van de afgrond met de woorden "mislukt experiment".[13] Rutte ontsloeg in 2021 staatssecretaris Mona Keijzer nog op de dag zelf, omdat ze in een interview twijfels uitte over één kabinetsbesluit.[14] Een val is voorkomen, maar opgelost is er niets.[15] De premier roept de hulp in van de vicepresident van de Raad van State, en zelfs die keuze is omstreden. De Raad van State dreigt zo meegetrokken te worden in de chaos.[16] "We zijn weer terug bij af", zei de oppositie in het debat.[17] De keuze tussen links en rechts is opnieuw uitgesteld.[18]

Na Schoof stond de VVD rond de dertien tot vijftien zetels in de peilingen.[19] Met de boodschap "een stem op de PVV is een stem op Timmermans" haalde ze er toch 22.[20] Door het demoniseren van Timmermans vertrok er een ervaren bestuurder uit de politiek. Om politiek te overleven is kennelijk alles geoorloofd. Dit blijkt nu schieten in eigen voet: wie GroenLinks-PvdA zo stellig uitsluit, houdt alleen een wankel minderheidskabinet over.[21] Precies dat kabinet loopt nu vast.[22] De winst van de campagne is het verlies van nu.[23] En de schade stapelt zich steeds verder op.

Ook de koers zwalkt. In augustus 2023 sloot Yesilgöz de PVV niet uit.[24] Na de verkiezingen wilde ze alleen gedogen, daarna toch regeren.[25] In juni 2025 sloot ze de PVV alsnog uit,[26] en nu wil ze opnieuw onderhandelen, volgens ingewijden het liefst met JA21.[27] Wie wil weten waar de VVD voor staat, moet elke maand opnieuw kijken hoe de vlag erbij staat.

Daarbij hoort een stijl die we kennen van over de oceaan: eerst de grote claim, de ophef, daarna pas de feiten die ons weer bij de werkelijkheid brengen. Azc's zouden "voor een groot deel" vol zitten met mensen uit veilige landen. Factcheckers kwamen uit op 6,7 procent.[28] Er zouden "duizenden" gevallen van nareis zijn.[29] De IND telde er 350 in vier jaar.[30] Een persoonlijke aanval op zanger Douwe Bob in een tweet, werd pas na zes weken en een kort geding rechtgezet.[31] Een oud-spindoctor van haar eigen partij noemde een van haar tweets "Trumpiaans".[32] Eerlijk is eerlijk: anders dan Trump rectificeert ze wel, al gebeurt dat vaak pas onder druk,[33] en voor zover bekend valt ze geen rechters of verkiezingsuitslagen aan.[34] Het patroon is echter hetzelfde: frames, onwaarheden en drogredeneringen volgen elkaar zo snel op dat journalisten en talkshows, hoe ze ook hun best doen om alles te duiden, daar enorm mee worstelen.

Partijgenoten en commentatoren spreken van "blunder op blunder" en "van rel naar rel".[35] Onder haar leiding ging de VVD van 34 naar 22 zetels,[36] en de peilingen geven nu 14 tot 18.[37] Maar 28 procent van de eigen kiezers wil haar opnieuw als lijsttrekker.[38] Welke rationele strategie zit hier nog achter? Ik zie vooral een patroon dat we kennen van Trump: steeds een nieuw conflict, steeds nieuwe verwarring, en we worden allemaal meegezogen in een draaikolk van chaos. Wie dat allemaal moet duiden, komt nauwelijks toe aan de achterliggende oorzaken. Juist daar ligt een kans om kijkers meer begrip te geven.

Chaos breidt zich uit als olievlek

De chaos blijft niet beperkt tot het Binnenhof en de Rijksbegroting. Ook op haar eigen ministerie gaat het mis. De Algemene Rekenkamer waarschuwde in mei dat Defensie te veel risico neemt door contracten zonder aanbesteding te gunnen, en dat terwijl er de komende jaren vele miljarden extra naar defensie gaan. Dat de minister defensief reageerde en de bevinding niet erkende, noemde Rekenkamerpresident Duisenberg "niet goed voor een lerende overheid".[39] Een minister van Defensie moet bovendien weten dat haar woorden in Moskou worden gewogen. Toen Yeşilgöz Rusland 'de vijand' noemde, vroeg de Russische ambassade meteen of dat een verklaring van een directe militaire confrontatie was.[40] En nu een Nederlandse wapenfabrikant op LinkedIn opschept dat zijn raketten de Krimbrug troffen,[41] laat haar ministerie de communicatie aan het bedrijf zelf over.[42] Een raketexpert waarschuwt dat zo'n bericht de kans op sabotage en cyberaanvallen in Nederland vergroot.[43] Wie zich op veiligheid laat voorstaan, hoort juist hier zorgvuldig te zijn en Nederland niet onnodig bloot te stellen aan risico’s door Rusland te provoceren.

Het politieke gedoe in Den Haag raakt het leven van de meeste mensen maar indirect. Woorden van een minister van Defensie kunnen veel verder reiken. Nederland is kwetsbaar: bijvoorbeeld het sluizencomplex bij IJmuiden beschermt grote delen van Noord- en Zuid-Holland tegen de zee.[44] Toen daar in november 2023 door een storing een spuisluis openstond, steeg het water in drie uur dertig centimeter.[45] Dat complex hoort bij de primaire kering van de dijkringen 13 en 14, waarbinnen een groot deel van de Randstad ligt. Wordt het gesaboteerd, dan staat het Noordzeekanaal in open verbinding met de zee. De inlichtingendiensten waarschuwen dat Rusland ook hier sabotage van vitale infrastructuur kan voorbereiden.[46]

Nederland leeft al 80 jaar in vrede. Hoe groot de impact van één explosie is, zagen we aan de Tarwekamp in Den Haag, waar in december 2024 zes mensen omkwamen en vijf woningen instortten.[47] Mensen zijn getraumatiseerd en durven niet meer terug naar hun huis. Het valt in het niet bij wat mensen in Oekraïne elke dag doormaken maar het geeft een inkijkje in wat er kan gebeuren. Oorlog is voor ons een ver-van-ons-bedshow, en dat moet ook zo blijven. Een harde veroordeling van de Russische agressie kan samengaan met een even krachtige roep om die oorlog te beëindigen, in het belang van Europeanen én Russen. Daar is een forum voor waarin Rusland nog altijd aan tafel zit: de OVSE.[48] Europa heeft inmiddels een eigen team aangewezen voor de vredesonderhandelingen over Oekraïne.[49] Ik hoop dat Nederland daarbij net zo nadrukkelijk inzet op diplomatie als op steun aan Oekraïne. Oorlog kent geen winnaars en degenen die hem starten met het idee dat er een overwinning te behalen is, komen bijna altijd bedrogen uit. Er zijn alleen verliezen en verliezers en de schade wordt in volle omvang zichtbaar als de wapens zijn neergelegd en de schade moet worden hersteld, dat veelal niet mogelijk is.

De oorlogstaal van NAVO-chef Rutte, die Europa opriep zich voor te bereiden op een oorlog "op de schaal die onze grootouders en overgrootouders hebben moeten doorstaan", klinkt door bij Yeşilgöz.[50] Volgens een Europese peiling ziet 59 procent van de Nederlanders een groot risico op oorlog met Rusland.[51] Veel mensen vragen zich af: worden we hier niet een oorlog in gerommeld?

Zelfreinigend vermogen

Dit gaat niet alleen over één politicus. We hebben beter beleid nodig, want er staat veel op het spel: oorlog of vrede, en een leefbare planeet voor ons en voor de generaties na ons.[52] De polycrisis waarin we zitten, is naar mijn overtuiging mede ontstaan doordat de politiek de wetenschap decennialang buiten de deur hield, ten gunste van de lobby en een neoliberale ideologie. Kosten en baten werden (en worden) niet goed afgewogen en adviezen en rapporten genegeerd. Nu dringt de werkelijkheid zich op: PFAS in ons bloed,[53] water dat vervuild is met pesticiden en mest[54] en een klimaat dat door de nauwelijks gereguleerde uitstoot van broeikasgassen ontspoort.[55] Daarvoor hebben we een democratie nodig die goed functioneert, met bestuurders die een heldere analyse en een doordachte strategie hebben. Dat vraagt om een parlement dat op zoek is naar de waarheid, naar begrip en naar verstandige oplossingen. Maar juist de mensen die dat kunnen brengen, verafschuwen het verbale geweld, de framing, de onwaarheden en de persoonlijke aanvallen. Ik zie dat zij zich niet kandidaat stellen. Zo selecteert de politiek zichzelf steeds verder weg van kwaliteit. Dat doorbreek je pas als je het patroon herkent en benoemt, en als partijen hun leiders weer zorgvuldig kiezen: met eisen, met concurrentie en met de leden aan tafel.
Mona Keijzer is om veel minder weggestuurd dan de schade die nu is aangericht en de risico’s die we lopen als land.

Bronnen

  1. DNPP (Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen), “Geschiedenis VVD 2006–2023”, geraadpleegd 18-11-2026, https://vvd-digitaal.dnpp.nl/perioden/2006-2023/geschiedenis; NOS, “Hoe kwam Rutte tot zijn besluit, en hoe gaat het nu verder?”, 11-07-2023, https://nos.nl/collectie/13942/artikel/2482406-hoe-kwam-rutte-tot-zijn-besluit-en-hoe-gaat-het-nu-verder. ↩
  2. VVD.nl, “Dilan Yeşilgöz-Zegerius voorgedragen als kandidaat-lijsttrekker”, 13-07-2023, https://www.vvd.nl/nieuws/dilan-yesilgoz-zegerius-voorgedragen-als-kandidaat-lijsttrekker/. Toelichting: Voordracht door het Landelijk Bestuursoverleg op 13-07-2023. ↩
  3. NOS, “Dilan Yesilgöz officieel lijsttrekker voor de VVD, geen tegenkandidaten”, 14-08-2023, https://nos.nl/collectie/13944/artikel/2486589-dilan-yesilgoz-officieel-lijsttrekker-voor-de-vvd-geen-tegenkandidaten. Toelichting: Officieel lijsttrekker op 14-08-2023 zonder tegenkandidaten; bij één kandidaat voorziet de VVD-procedure niet in een stemming. ↩
  4. NRC, “Dijkhoff niet beschikbaar om Rutte op te volgen”, 11-07-2023, https://www.nrc.nl/nieuws/2023/07/11/dijkhoff-niet-beschikbaar-om-rutte-op-te-volgen-a4169482; NOS, “Hoe kwam Rutte tot zijn besluit, en hoe gaat het nu verder?”, 11-07-2023, https://nos.nl/collectie/13942/artikel/2482406-hoe-kwam-rutte-tot-zijn-besluit-en-hoe-gaat-het-nu-verder; NOS, “Ook Sophie Hermans wil geen lijsttrekker van de VVD worden”, juli 2023, https://nos.nl/collectie/13942/artikel/2482458-ook-sophie-hermans-wil-geen-lijsttrekker-van-de-vvd-worden. ↩
  5. VVD.nl, “Dilan Yeşilgöz-Zegerius voorgedragen als kandidaat-lijsttrekker”, 13-07-2023, https://www.vvd.nl/nieuws/dilan-yesilgoz-zegerius-voorgedragen-als-kandidaat-lijsttrekker/. ↩
  6. NRC, “Bosman trekt zich terug als lijsttrekkerskandidaat voor de VVD, alleen Yesilgöz nog over”, 17-07-2023, https://www.nrc.nl/nieuws/2023/07/17/bosman-trekt-zich-terug-als-lijsttrekkerskandidaat-voor-de-vvd-alleen-yesilgoz-nog-over-a4169928. Toelichting: Kandidaat 10-07, teruggetrokken 17-07-2023. ↩
  7. VVD.nl, “Dilan Yeşilgöz-Zegerius voorgedragen als kandidaat-lijsttrekker”, 13-07-2023, https://www.vvd.nl/nieuws/dilan-yesilgoz-zegerius-voorgedragen-als-kandidaat-lijsttrekker/. Toelichting: Wetzels: “We hebben gekeken naar de capaciteiten en visie met een duidelijk liberaal geluid.” ↩
  8. Montesquieu Instituut (E. Hoedemaker), “Partijen laten lijsttrekkersverkiezingen achterwege”, 28-08-2023, https://www.montesquieu-instituut.nl/column/202308/partijen-laten-lijsttrekkersverkiezingen-achterwege; NOS, “Rob Jetten gekozen als nieuwe lijsttrekker D66”, augustus 2023, https://nos.nl/collectie/13944/artikel/2486348-rob-jetten-gekozen-als-nieuwe-lijsttrekker-d66; NOS, “Timmermans officieel lijsttrekker PvdA/GroenLinks”, augustus 2023, https://nos.nl/artikel/2487559-timmermans-officieel-lijsttrekker-pvda-groenlinks. Toelichting: Jetten ca. 93% voor; Timmermans 91,8% voor, 8,2% “geen van de kandidaten”. ↩
  9. Leo Klinkers (eigen publicatie), “Epiloog: wie niet leest, die niet leert (p. 13)”, december 2025, https://www.leoklinkers.nl/wp-content/uploads/2026/03/EPILOOG-December-2025.pdf; Leo Klinkers / Politica Scripta, “Over bekwaamheid en geschiktheid van politieke ambtsdragers – lijst van eisen”, april 2023, https://www.leoklinkers.nl/lijst-eisen-van-bekwaamheid-en-geschiktheid/. Toelichting: Letterlijk citaat uit de Epiloog (december 2025), p. 13; weggelaten middelste zin, aangegeven met (…): “Voor artsen, rechters, leraren, net zo goed als voor stratenmakers, brandweerlieden en hoveniers.” In de Epiloog vat Klinkers zijn boek uit 2023 samen; zie ook zijn lijst van eisen van bekwaamheid en geschiktheid. ↩
  10. Xenophon, Memorabilia (Herinneringen aan Socrates), boek 1, hoofdstuk 2, paragraaf 9, vertaling E.C. Marchant, https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0208:book=1:chapter=2:section=9; Plato, Politeia (De staat), boek 6, 488a–489a, vertaling P. Shorey, https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0168:book=6:section=488a; Journalistiek en Nieuwe Media, Universiteit Leiden (N. Sloots), “Hoe Socrates onze democratie zou fixen!”, 4 april 2025, https://journalistiekennieuwemedia.nl/jnm/2025/04/04/hoe-socrates-onze-democratie-zou-fixen/. Toelichting: Socrates (ca. 470–399 v.Chr.) schreef zelf niets; zijn opvattingen kennen we via zijn leerlingen Xenophon en Plato. Xenophon schrijft dat Socrates het dwaas noemde om bestuurders bij loting aan te wijzen, terwijl niemand een stuurman, bouwmeester of fluitspeler bij loting zou kiezen, hoewel fouten in het bestuur van de stad veel rampzaliger zijn. In Plato’s Politeia vergelijkt Socrates de staat met een schip waarvan de bemanning de kundige stuurman negeert. ↩
  11. Het Parool (J. Hoedeman, H. Keultjes), “Hoe de coalitie uiteindelijk brak: ‘Doe even normaal!’ roept Jetten naar Rutte, maar dan is het kabinet al stuk”, 09-07-2023, https://www.parool.nl/kabinet-rutte-iv/hoe-de-coalitie-uiteindelijk-brak-doe-even-normaal-roept-jetten-naar-rutte-maar-dan-is-het-kabinet-al-stuk~be9a1d9b/; NRC, “Rutte wilde hoe dan ook maatregelen tegen gezinshereniging, ChristenUnie wilde daar niet in meegaan”, 07-07-2023, https://www.nrc.nl/nieuws/2023/07/07/de-fractie-van-de-christenunie-zei-nee-tegen-elke-maatregel-die-gezinnen-van-vluchtelingen-raakte-a4169285. Toelichting: Ze leidde negen maanden de migratiegesprekken; Rutte stelde het ultimatum en constateerde de breuk. ↩
  12. NRC, “Geert Wilders stapt uit kabinet-Schoof”, 03-06-2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/03/kabinet-valt-over-asieleisen-wilders-pvv-trekt-zich-terug-a4895519. ↩
  13. NRC, “Openlijk conflict in kabinet: VVD wil opnieuw onderhandelen over inhoud én samenstelling”, 13-11-2026, https://www.nrc.nl/nieuws/2026/11/13/openlijk-conflict-in-kabinet-vvd-wil-opnieuw-onderhandelen-over-inhoud-en-samenstelling-a4941374. ↩
  14. NOS, “CDA-staatssecretaris Keijzer ontslagen na uitspraken coronatoegangsbewijs”, 25-09-2021, https://nos.nl/artikel/2399189-cda-staatssecretaris-keijzer-ontslagen-na-uitspraken-coronatoegangsbewijs; NRC, “CDA-staatssecretaris Mona Keijzer ontslagen na kritiek op coronatoegangsbewijs”, 25-09-2021, https://www.nrc.nl/nieuws/2021/09/25/kabinet-ontslaat-cda-staatssecretaris-keijzer-na-uitspraken-coronabewijs-a4059687. Toelichting: Keijzer zette op zaterdag 25 september 2021 in De Telegraaf vraagtekens bij de coronapas. Rutte droeg haar dezelfde dag voor ontslag met onmiddellijke ingang voor, omdat haar uitspraken zich volgens hem “niet verdragen” met recente besluiten van de ministerraad. ↩
  15. NOS, “Kabinetscrisis bezworen met leeg verhaal, coalitie voorlopig door op wilskracht”, 17-11-2026, https://nos.nl/artikel/2639883-kabinetscrisis-bezworen-met-leeg-verhaal-coalitie-voorlopig-door-op-wilskracht; NOS, “Oppositie kritisch op inzet Buma: keuze tussen links en rechts opnieuw uitgesteld”, 18-11-2026, https://nos.nl/l/2639951. Toelichting: Klaver (Pro): “Het enige wat er is gebeurd, is dat een kabinetsval is voorkomen.” ↩
  16. NOS, “Oppositie kritisch op inzet Buma: keuze tussen links en rechts opnieuw uitgesteld”, 18-11-2026, https://nos.nl/l/2639951. Toelichting: Sybrand Buma; o.a. Pro, SP, PVV, PvdD, BBB en CU zetten vraagtekens bij zijn inzet. ↩
  17. NOS, “Oppositie kritisch op inzet Buma: keuze tussen links en rechts opnieuw uitgesteld”, 18-11-2026, https://nos.nl/l/2639951. Toelichting: “We zijn weer terug bij af”: Partij voor de Dieren-leider Teunissen in het debat van 17-11-2026, aldus NOS. ↩
  18. NOS, “Oppositie kritisch op inzet Buma: keuze tussen links en rechts opnieuw uitgesteld”, 18-11-2026, https://nos.nl/l/2639951. ↩
  19. Het Parool, “Hoe Dilan Yesilgöz de slechte peilingen versloeg: met een toevallige slogan, een suikervrij dieet en haar ministerspet”, oktober/november 2025, https://www.parool.nl/verkiezingen/hoe-dilan-yesilgoz-de-slechte-peilingen-versloeg-met-een-toevallige-slogan-een-suikervrij-dieet-en-haar-ministerspet~b007b81c/; Peilingwijzer (T. Louwerse), “Peilingwijzer update 21 oktober 2025”, 21-10-2025, https://peilingwijzer.tomlouwerse.nl/posts/20251021_update_peilingwijzer.html. Toelichting: Parool: eind augustus 2025 achtten peilingbureaus 13 zetels “zomaar” mogelijk; Verian/EenVandaag: 15 (aug.), 14 (sept.), 16 (okt.); Peilingwijzer 21-10-2025: 12–16 zetels. ↩
  20. NOS, “Hoe proberen partijen de grootste te worden nu ze dicht bij elkaar staan?”, 26-10-2025, https://nos.nl/collectie/14002/artikel/2588020-hoe-proberen-partijen-de-grootste-te-worden-nu-ze-dicht-bij-elkaar-staan; Kiesraad, “Kiesraad: uitslag Tweede Kamerverkiezing betrouwbaar”, 07-11-2025, https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2025/11/7/kiesraad-uitslag-tweede-kamerverkiezing-betrouwbaar. ↩
  21. NRC, “VVD-minister Brekelmans sluit coalitie met GroenLinks-PvdA, CDA en D66 uit”, 17-10-2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/10/17/vvd-minister-brekelmans-sluit-coalitie-met-groenlinks-pvda-cda-en-d66-uit-a4909977; NRC, “Openlijk conflict in kabinet: VVD wil opnieuw onderhandelen over inhoud én samenstelling”, 13-11-2026, https://www.nrc.nl/nieuws/2026/11/13/openlijk-conflict-in-kabinet-vvd-wil-opnieuw-onderhandelen-over-inhoud-en-samenstelling-a4941374; NRC, “Door de PVV uit te sluiten en GroenLinks-PvdA af te wijzen zet Yesilgöz zich klem”, 13-06-2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/06/13/door-de-pvv-uit-te-sluiten-en-groenlinks-pvda-af-te-wijzen-zet-yesilgoz-zich-klem-a4896845. Toelichting: NRC 13-11-2026: D66 en CDA wilden een meerderheidskabinet met Pro, “een variant die door Yesilgöz resoluut werd uitgesloten”. ↩
  22. NRC, “Openlijk conflict in kabinet: VVD wil opnieuw onderhandelen over inhoud én samenstelling”, 13-11-2026, https://www.nrc.nl/nieuws/2026/11/13/openlijk-conflict-in-kabinet-vvd-wil-opnieuw-onderhandelen-over-inhoud-en-samenstelling-a4941374; NOS, “Oppositie kritisch op inzet Buma: keuze tussen links en rechts opnieuw uitgesteld”, 18-11-2026, https://nos.nl/l/2639951. ↩
  23. NRC (column), “De polarisatietechniek van Yesilgöz kan haar nog flink gaan tegenvallen”, 10-12-2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/12/10/de-polarisatietechniek-van-yesilgoz-kan-haar-nog-flink-gaan-tegenvallen-a4914959. Toelichting: Interpretatie; vgl. NRC-column 10-12-2025 die voorspelde dat de VVD “alsnog in haar eigen val” kon lopen. ↩
  24. NRC, “Dilan Yesilgöz sluit samenwerking met de PVV niet uit: ‘Kijken waar de heer Wilders mee komt’”, 18-08-2023, https://www.nrc.nl/nieuws/2023/08/18/dilan-yesilgoz-sluit-samenwerking-met-de-pvv-niet-uit-kijken-waar-de-heer-wilders-mee-komt-a4172260. ↩
  25. NRC, “Yesilgöz: VVD stapt niet in volgend kabinet, gedogen kan wel”, 24-11-2023, https://www.nrc.nl/nieuws/2023/11/24/yesilgoz-vvd-stapt-niet-in-volgend-kabinet-gedogen-kan-wel-a4182154; Parlement.com, “Kabinetsformatie 2023-2024”, geraadpleegd 18-11-2026, https://www.parlement.com/kabinetsformatie-2023-2024. ↩
  26. NOS, “Yesilgöz: VVD gaat niet meer regeren met Wilders”, juni 2025, https://nos.nl/artikel/2570516-yesilgoz-vvd-gaat-niet-meer-regeren-met-wilders. ↩
  27. NRC, “Openlijk conflict in kabinet: VVD wil opnieuw onderhandelen over inhoud én samenstelling”, 13-11-2026, https://www.nrc.nl/nieuws/2026/11/13/openlijk-conflict-in-kabinet-vvd-wil-opnieuw-onderhandelen-over-inhoud-en-samenstelling-a4941374. Toelichting: NRC: “Hoewel Yesilgöz zelf niet over JA21 sprak, is bij de VVD achter de schermen te horen dat zij deze partij het liefst aan het kabinet wil toevoegen.” Publiek sprak zij van “een extra rechtse partij”. ↩
  28. Nieuwscheckers, “Azc’s niet vol met mensen uit veilige landen”, 08-11-2019, https://nieuwscheckers.nl/azcs-niet-vol-met-mensen-uit-veilige-landen/. Toelichting: Uitspraak in WNL Goedemorgen Nederland (november 2019); oordeel Nieuwscheckers: onwaar. ↩
  29. Pointer (KRO-NCRV), factcheckmarathon met AD en Nieuwscheckers, “Yesilgöz dramatiseert fenomeen van nareizende asielzoekers; ‘Stemmingmakerij’ zeggen deskundigen”, 21-11-2023, https://pointer.kro-ncrv.nl/yesilgoz-dramatiseert-probleem-van-nareizende-asielzoekers-stemmingmakerij-zeggen-deskundigen. Toelichting: Volkskrant-interview november 2023: “Het gaat over duizenden mensen – hoeveel exact weten we niet.” Het ging om gestapelde nareis (“nareis op nareis”), niet om nareis in het algemeen. ↩
  30. NOS, “IND: 1 procent van de ingewilligde nareisverzoeken is ‘gestapelde’ nareis”, 2024, https://nos.nl/artikel/2509253-ind-1-procent-van-de-ingewilligde-nareisverzoeken-is-gestapelde-nareis. Toelichting: IND-cijfers via NOS: een nareis-op-nareisverzoek werd in vier jaar 350 keer goedgekeurd, ongeveer 1% van alle ingewilligde nareisaanvragen. (Alle vormen van gestapelde verzoeken samen: 780.) ↩
  31. NOS, “VVD-leider zegt sorry tegen Douwe Bob voor beschuldiging van Jodenhaat”, 11-08-2025, https://nos.nl/artikel/2578265-vvd-leider-zegt-sorry-tegen-douwe-bob-voor-beschuldiging-van-jodenhaat; NRC, “Dilan Yesilgöz biedt excuses aan Douwe Bob aan na verwijt van Jodenhaat”, 11-08-2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/08/11/dilan-yesilgoz-biedt-excuses-aan-douwe-bob-aan-na-verwijt-van-jodenhaat-a4902661. Toelichting: Tweet 29-06-2025; kort geding aangespannen 06-08; rectificatie en excuses 11-08-2025. ↩
  32. WNL, “Oud-spindoctor VVD vindt ook VVD populistischer: tweet Yesilgöz ‘zou van Donald Trump kunnen zijn’”, 05-06-2025, https://wnl.tv/2025/06/05/oud-spindoctor-vvd-vindt-ook-vvd-populistischer-tweet-yesilgoz-zou-zo-van-donald-trump-kunnen-zijn. Toelichting: Bas Erlings over haar tweet over Bar Laat (13-05-2025). ↩
  33. NOS, “VVD-leider zegt sorry tegen Douwe Bob voor beschuldiging van Jodenhaat”, 11-08-2025, https://nos.nl/artikel/2578265-vvd-leider-zegt-sorry-tegen-douwe-bob-voor-beschuldiging-van-jodenhaat. ↩
  34. NOS, “VVD-leider zegt sorry tegen Douwe Bob voor beschuldiging van Jodenhaat”, 11-08-2025, https://nos.nl/artikel/2578265-vvd-leider-zegt-sorry-tegen-douwe-bob-voor-beschuldiging-van-jodenhaat. Toelichting: In het factcheckonderzoek (NOS, NRC, de Volkskrant, Nieuwscheckers, Pointer, 2019–2026) zijn geen voorbeelden gevonden van aanvallen op rechters of verkiezingsuitslagen; zij aanvaardde de verkiezingsuitslagen van 2023 en 2025. De bron bij deze noot betreft het rectificeren (Douwe Bob). ↩
  35. NRC (analyse, G. Valk), “Zelfs bij de VVD kan het ook een keer gewoon mis gaan”, 22-08-2025, https://www.nrc.nl/nieuws/2025/08/22/zelfs-bij-de-vvd-kan-het-ook-een-keer-gewoon-mis-gaan-a4903830. Toelichting: “Blunder op blunder”: Henri Kruithof, oud-campagnestrateeg van de VVD, geciteerd in NRC; “van rel naar rel”: NRC (Guus Valk) in dezelfde analyse: de VVD “sleurt zich met Yesilgöz als leider van rel naar rel”. ↩
  36. NRC, “Yesilgöz: VVD stapt niet in volgend kabinet, gedogen kan wel”, 24-11-2023, https://www.nrc.nl/nieuws/2023/11/24/yesilgoz-vvd-stapt-niet-in-volgend-kabinet-gedogen-kan-wel-a4182154; Kiesraad, “Kiesraad: uitslag Tweede Kamerverkiezing betrouwbaar”, 07-11-2025, https://www.kiesraad.nl/actueel/nieuws/2025/11/7/kiesraad-uitslag-tweede-kamerverkiezing-betrouwbaar. Toelichting: 2023: 24 zetels (−10 t.o.v. 34 in 2021); 2025: 22 zetels. ↩
  37. EW, “Peilingen Tweede Kamerverkiezingen (november 2026)”, november 2026, https://www.ewmagazine.nl/politiek/2026/11/peilingen-tweede-kamer-verkiezingen-1592348/. Toelichting: Peilingwijzer, november 2026. ↩
  38. EW, “Peilingen Tweede Kamerverkiezingen (november 2026)”, november 2026, https://www.ewmagazine.nl/politiek/2026/11/peilingen-tweede-kamer-verkiezingen-1592348/. ↩
  39. RTL Nieuws/ANP, “Rekenkamer: Defensie neemt te veel risico's met inkoop zonder aanbesteding”, 20-05-2026, https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5603560/defensie-neemt-risicos-met-inkoop-zonder-aanbesteding. Toelichting: Bij de aanbieding van het jaarlijkse verantwoordingsonderzoek in de Tweede Kamer zei Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg: “In een defensiemarkt met risico's, zonder een fraude- en corruptiebeleid, is dat geen goed idee. Dat de verantwoordelijke minister defensief reageert en deze bevinding niet erkent, is niet goed voor een lerende overheid.” Vanwege de extra defensie-uitgaven plaatste de Rekenkamer dit jaar een kanttekening bij de financiële huishouding van het Rijk. ↩
  40. NU.nl (N. Groenewoud), “Rusland uit dreigementen richting Nederland na bijdrage aan aanval op Krimbrug”, 18-11-2026, https://www.nu.nl/spanningen-oekraine/6416990/rusland-uit-dreigementen-richting-nederland-na-bijdrage-aan-aanval-op-krimbrug.html. Toelichting: Yeşilgöz zei op 08-10-2026 tijdens de behandeling van de defensiebegroting in de Tweede Kamer: “Rusland is niet langer ‘de agressor’ (…) Rusland is onze vijand.” Dezelfde dag vroeg de Russische ambassade op X of de regering de woorden bevestigt of zich ervan distantieert: “Is dit een officiële verklaring van een directe militaire confrontatie?” Zie RTL Nieuws, 08-10-2026, https://www.rtl.nl/nieuws/politiek/artikel/5657912/yesilgoz-noemt-rusland-onze-vijand-russische-ambassade-wil en NOS, 08-10-2026, https://nos.nl/artikel/2634148-yesilgoz-noemt-rusland-nu-de-vijand-maar-dat-betekent-niet-ineens-andere-aanpak. NU.nl noemt haar ten tijde van het artikel minister van Defensie. ↩
  41. Destinus (LinkedIn), bericht over de aanval op de Krimbrug, 17-11-2026, https://www.linkedin.com/posts/destinus-ruta-missiles-struck-the-kerch-ugcPost-7528392709280174080-V-lX/. Toelichting: Destinus meldt dat zeven Ruta-raketten de brug raakten; dat is een bedrijfsclaim. Zie ook NOS, 17-11-2026, https://nos.nl/artikel/2639936-nederlandse-wapenfabrikant-laat-wereld-weten-onze-raketten-troffen-krimbrug. ↩
  42. RTL Nieuws, “Nederlandse rakettenbouwer claimt rol bij slopen voor Rusland”, 17-11-2026, https://www.rtl.nl/nieuws/buitenland/artikel/5665655/nederlandse-rakettenbouwer-claimt-rol-bij-slopen-voor-rusland. Toelichting: Het ministerie van Defensie liet weten “dat defensiebedrijven een eigen communicatieverantwoordelijkheid hebben.” Over voorwaarden of ingrijpen werd niets gezegd. ↩
  43. NOS, “Nederlandse wapenfabrikant laat wereld weten: onze raketten troffen Krimbrug”, 17-11-2026, https://nos.nl/artikel/2639936-nederlandse-wapenfabrikant-laat-wereld-weten-onze-raketten-troffen-krimbrug. Toelichting: Raketexpert Fabian Hoffmann zegt dat zulke publiciteit het risico op Russische sabotageacties of cyberaanvallen vergroot; defensieanalist Patrick Bolder vindt het gevaar meevallen. Hoe reëel het gevaar voor defensiebestuurders is, bleek uit het door CNN gemelde, verijdelde Russische complot tegen Rheinmetall-topman Armin Papperger (CNN, 11-07-2024, https://www.cnn.com/2024/07/11/politics/us-germany-foiled-russian-assassination-plot). ↩
  44. Rijkswaterstaat, “Omschrijving legger IJmuiden (NH1)”, geraadpleegd 19-11-2026, https://downloads.rijkswaterstaatdata.nl/rws_legger/legger_primk/Omschrijving%20Legger%20IJmuiden%20van%20RWS%20NH1_tcm318-294220.pdf. Toelichting: Het sluizencomplex IJmuiden is een primaire waterkering (categorie b) die de dijkringen 13 (Noord-Holland) en 14 (Zuid-Holland) beschermt tegen buitenwater; de norm is 1/10.000 per jaar. Zie ook Rijkswaterstaat, “Sluizencomplex IJmuiden”, https://www.rijkswaterstaat.nl/water/waterbeheer/bescherming-tegen-het-water/waterkeringen/dammen-sluizen-en-stuwen/sluizencomplex-ijmuiden (geraadpleegd 19-11-2026). Dijkring 14 (Zuid-Holland) is het gebied tussen Noordzeekanaal, Amsterdam-Rijnkanaal, Lek en Nieuwe Waterweg, met onder meer Haarlem, Leiden, Den Haag en het noordelijk deel van Rotterdam. Het Noordzeekanaal en het Amsterdam-Rijnkanaal vormen samen één boezem die bij IJmuiden van de zee wordt afgesloten. ↩
  45. Rijkswaterstaat, “Evaluatie incident spuikokers spui IJmuiden”, 29-08-2024, https://open.rijkswaterstaat.nl/@275817/evaluatie-incident-spuikokers-spui/. Toelichting: Op 2 november 2023 (storm Ciarán) stonden door een storing de spuikokers bij IJmuiden bij vloed open. Volgens NRC steeg het peil van het Noordzeekanaal en het IJ in ongeveer drie uur met circa 30 centimeter tot een recordhoogte en werden veertien keringen rond Amsterdam met de hand gesloten; zie NRC, “Reconstructie: zo ontkwam Amsterdam bij storm Ciarán ternauwernood aan een overstroming”, 15-11-2023, https://www.nrc.nl/nieuws/2023/11/15/reconstructie-zo-ontkwam-amsterdam-bij-storm-ciaran-ternauwernood-aan-een-overstroming-a4181040. Rijkswaterstaat concludeert dat een problematisch peil in de stad is voorkomen. ↩
  46. Rijksoverheid (AIVD en MIVD), “Hybride dreiging vanuit Rusland neemt toe”, 19-02-2026, https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/02/19/hybride-dreiging-vanuit-rusland-neemt-toe. Toelichting: De diensten achten het mogelijk dat Rusland ook in Nederland hybride activiteiten uitvoert die leiden tot materiële schade, letsel of verstoring van vitale processen. Het artikel noemt geen specifieke dreiging tegen de sluizen bij IJmuiden. ↩
  47. Politie.nl, “Verloop onderzoek Tarwekamp”, 07-12-2024 (bijgewerkt), https://www.politie.nl/nieuws/2024/december/7/06-verloop-onderzoek-tarwekamp.html. Toelichting: Op 7 december 2024 rond 06.15 uur vond aan de Tarwekamp in Den Haag een explosie met brand plaats; zes mensen kwamen om het leven, vier raakten gewond. Het Openbaar Ministerie spreekt van vijf verwoeste woningen en een aanslag door brandstichting; de strafzaak tegen de verdachten begon op 4 november 2026 (https://www.om.nl/onderwerpen/s/strafzaak-tarwekamp). Aantal verwoeste woningen: AD, “Zes doden en vier gewonden bij grote explosie in Den Haag, vijf woningen volledig verwoest”, 07-12-2024, https://www.ad.nl/binnenland/zes-doden-en-vier-gewonden-bij-grote-explosie-in-den-haag-vijf-woningen-volledig-verwoest~a1b2aac22/. Over de nasleep: Omroep West, “Bewoners bijna terug naar huis na ramp Tarwekamp met zes doden: ‘Wij willen niet, te veel trauma’”, https://www.omroepwest.nl/politiek/5015040/bewoners-bijna-terug-naar-huis-na-ramp-tarwekamp-met-zes-doden-wij-willen-niet-te-veel-trauma; de Volkskrant, “Eén jaar na de ramp aan De Tarwekamp is het verdriet nog vers”, december 2025, https://www.volkskrant.nl/binnenland/een-jaar-na-de-ramp-aan-de-tarwekamp-is-het-verdriet-nog-vers~b4238d5d/. Bewoners vertellen daarin over trauma, EMDR-behandeling en nachtmerries; een deel van hen wil niet terug naar de herstelde woningen. In de slachtofferverklaringen bij het strafproces vertelden gedupeerden over blijvende psychische klachten, gezondheidsklachten en financiële zorgen; één bewoner had al meer dan dertig behandelingen voor zijn traumaklachten gehad (ANP via Nieuws.nl, “Naast verdriet ook veel zorgen bij gedupeerden explosie Tarwekamp”, 10-11-2026, https://nieuws.nl/algemeen/naast-verdriet-ook-veel-zorgen-bij-gedupeerden-explosie-tarwekamp). ↩
  48. OSCE, “OSCE participating States adopt 2026 Unified Budget, ending five-year stalemate”, 19-03-2026, https://www.osce.org/secretariat/662863. Toelichting: Rusland is een van de 57 deelnemende staten van de OVSE (zie de officiële lijst van deelnemende staten: OSCE, “Countries”, https://www.osce.org/countries; en Security and Human Rights Monitor, 19-03-2026, https://www.shrmonitor.org/osce-adopts-annual-budget-for-2026-after-five-year-gridlock/) en steunde de begroting voor 2026; zie de verklaring van de Russische vertegenwoordiger in de Permanente Raad, 01-10-2026, https://www.osce.org/sites/default/files/documents/official_documents/2026/10/pcdel0920%20russ%20fed%201579pc%20en.pdf. Rusland blokkeerde eerder wel jarenlang de begroting, en schortte in juli 2024 zijn deelname aan de Parlementaire Assemblee van de OVSE op (https://www.shrmonitor.org/russia-suspends-its-participation-in-the-osce-parliamentary-assembly/); de OVSE zelf is niet geschorst. ↩
  49. Euronews, “EU leaders bring Italy and Poland into Ukraine peace talks team as Kallas fights for spot”, 13-11-2026, https://www.euronews.com/2026/11/13/eu-leaders-bring-italy-and-poland-into-ukraine-peace-talks-team-as-kallas-fights-for-spot. Toelichting: Op 13-11-2026 besloten de EU-leiders in Dublin dat het Europese onderhandelingsteam bestaat uit de EU-instellingen en de E5 (Frankrijk, Duitsland, Italië, Polen en het Verenigd Koninkrijk). De onderhandelingen worden door de Verenigde Staten geleid; Rusland had dit team nog niet aanvaard (bne IntelliNews, 13-11-2026, https://www.intellinews.com/eu-picks-e5-team-for-ukraine-peace-talks-sidelining-kallas-484904/). ↩
  50. NAVO, “Keynote speech by NATO Secretary General Mark Rutte” (Berlijn), 11-12-2025, https://www.nato.int/fr/news-and-events/events/transcripts/2025/12/11/keynote-speech-by-nato-secretary-general-mark-rutte-and-moderated-discussion-with-the-minister-for-foreign-affairs-of-germany-johann-wadephul; NOS, “Rutte waarschuwt opnieuw voor dreiging: ‘Wij zijn volgende doelwit van Rusland’”, 11-12-2025, https://nos.nl/artikel/2594125-rutte-waarschuwt-opnieuw-voor-dreiging-wij-zijn-volgende-doelwit-van-rusland. Toelichting: Letterlijk: “we must be prepared for the scale of war our grandparents or great-grandparents endured. Imagine it, a conflict reaching every home, every workplace, destruction, mass mobilisation, millions displaced”. ↩
  51. Al Jazeera, “Most Germans, French see ‘high risk’ of war with Russia, survey shows”, 04-12-2025, https://www.aljazeera.com/news/2025/12/4/most-germans-french-see-high-risk-of-war-with-russia-survey-shows; Hart van Nederland, “Grote vrees voor Russische sabotage of cyberaanval op Nederland”, 04-09-2026, https://www.hartvannederland.nl/het-beste-van-hart/panel/artikelen/nederland-russische-aanval-sabotage-cyberaanval-bescherming. Toelichting: Peiling van het Franse bureau Cluster17 in negen EU-landen; in Nederland en België noemde 59 procent het risico op oorlog met Rusland groot of zeer groot. In het Hart van Nederland Panel (3.197 respondenten) verwacht 81 procent Russische sabotage of een cyberaanval in Nederland, en 27 procent een echte oorlog met Rusland binnen vijf jaar. ↩
  52. Science Advances (K. Richardson e.a.), “Earth beyond six of nine planetary boundaries”, 15-09-2023, https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adh2458; Stockholm Resilience Centre, “Seven of nine planetary boundaries now breached”, 24-09-2025, https://www.stockholmresilience.org/news--events/general-news/2025-09-24-seven-of-nine-planetary-boundaries-now-breached.html. Toelichting: Richardson e.a. stellen in 2023 vast dat zes van de negen planetaire grenzen zijn overschreden en dat de aarde daarmee ruim buiten de veilige operationele ruimte voor de mensheid ligt. De Planetary Health Check 2025, opgesteld door het Potsdam Institute for Climate Impact Research met bijdragen van het Stockholm Resilience Centre, oordeelt dat inmiddels zeven grenzen zijn overschreden; oceaanverzuring is daarbij de zevende. ↩
  53. RIVM, “PFAS in bloed van volwassenen in Nederland. Een studie onder bloeddonors”, 29-09-2026, https://www.rivm.nl/publicaties/pfas-in-bloed-van-volwassenen-in-nederland-studie-onder-bloeddonors. Toelichting: Bijna alle onderzochte volwassenen hadden minstens twee soorten PFAS in het bloed; bij 71 procent lag de hoeveelheid boven de gezondheidskundige grenswaarde. In bloed uit 2016-2017 was dat nog bij 99 procent het geval. ↩
  54. Compendium voor de Leefomgeving (CLO), “Waterkwaliteit oppervlaktewater, 2024”, 15-12-2025, https://www.clo.nl/indicatoren/nl143810-waterkwaliteit-oppervlaktewater-2024; CLO, “Fysisch-chemische waterkwaliteit KRW, 2024”, 15-12-2025, https://www.clo.nl/indicatoren/nl025218-fysisch-chemische-waterkwaliteit-krw-2024; CLO, “Gewasbeschermingsmiddelen in oppervlaktewater, 2013-2025”, 03-11-2026, https://www.clo.nl/indicatoren/nl054713-gewasbeschermingsmiddelen-in-oppervlaktewater-2013-2025. Toelichting: In 2024 voldeed slechts één van de 741 beoordeelde waterlichamen aan de ecologische KRW-kwaliteit. Gewasbeschermingsmiddelen horen bij de stoffen die vrijwel nergens allemaal aan de norm voldoen; nutriënten (stikstof en fosfor) uit de landbouw, waaronder mest, maken de fysisch-chemische kwaliteit in de helft van de waterlichamen onvoldoende. Op bijna 80 procent van de meetpunten van het landelijke meetnet gewasbeschermingsmiddelen werd de norm voor minstens één middel overschreden. ↩
  55. IPCC, “Climate Change 2023: Synthesis Report. Summary for Policymakers”, 20-03-2023, https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/summary-for-policymakers/. Toelichting: Het IPCC stelt vast dat menselijke activiteiten, voornamelijk door de uitstoot van broeikasgassen, ondubbelzinnig opwarming van de aarde hebben veroorzaakt; de wereldwijde gemiddelde oppervlaktetemperatuur lag in 2011-2020 1,1 °C boven het niveau van 1850-1900. ↩